Eignarhald og náttúruvernd 26. maí 2010

Sú var tíðin að samstaða ríkti meðal Íslendinga um að full yfirráð yfir 200 mílna efnahagslögsögu umhverfis landið væri grunnforsenda fyrir fullveldi þjóðarinnar. Fyrir þessu var barist á alþjóðavettvangi og rökstutt með því að ella myndi rányrkja erlendra fiskveiðiflota eyða þeirri auðlind sem helsti efnahagur þjóðarinnar byggðist á. Yfirráðaréttur Íslands fékkst viðurkenndur árið 1976 með samningi við Bretland, en á þeim sex árum sem liðu þar til nýr hafréttur var formlega samþykktur með undirritun Hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna í New York árið 1982 tókst Íslendingum að ganga gegn ofangreindri meginröksemd sinni um verndun auðlindarinnar. Um miðjan 9. áratug síðustu aldar var öllum ljóst að íslenskir útgerðarmenn höfðu gert umtalsvert betur en að fylla það skarð sem Bretar og Þjóðverjar skildu eftir sig þegar skip þeirra hurfu úr íslenskri landhelgi. Þegar Alþjóðahafréttarsáttmálinn varð að alþjóðalögum árið 1994 var löngu ljóst að takmarka yrði verulega þorskveiðar hér við land til að koma í veg fyrir hrun þorskstofnsins. Íslenskir útgerðarmenn eru ekki síður ágengir en breskir. Kvótaeigendur hafa um árabil bókfært sjálfum sér til eignar sameiginlega auðlind landsmanna; sumir þeirra veðsettu hana upp í rjáfur í hrunadansi hlutabréfamarkaðarins. Nú er annarri auðlind Íslendinga ógnað: Náttúru landsins, orkunni í vatnsföllum og iðrum jarðar. Á rúmum áratug hefur orkuframleiðsla á Íslandi tvöfaldast og stórum svæðum verið spillt með virkjanaframkvæmdum. Samkvæmt vefsíðu Magma Energy hyggst fyrirtækið stórauka raforkuframleiðslu sína hér á landi. Þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Ragnheiður Elín Árnadóttir, fullyrðir að með löngum samningstíma væri góð umgengni tryggð; „ ... að ef leigutími væri of stuttur ..., þá er hætta á því að sá sem er með þann stutta leigutíma gangi ekki nógu vel um auðlindina vegna þess að hann ætlar að hámarka það sem hann fær út úr því ...“ Anno 2007 Þingmaðurinn hefur rangt fyrir sér. Ísland hefur full yfirráð yfir aðgengi orkufyrirtækja að íslenskum náttúruauðlindum. Skipulagslög, lög um náttúruvernd, lög um mat á umhverfisáhrifum, náttúruverndaráætlun og Rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða eru allt stjórntæki sem unnt er að nýta til að tryggja að Magma Energy eyði ekki íslenskum náttúruauðlindum fyrir skjótfenginn gróða. Langur samningstími, til að blíðka eigendur Magma Energy, minnir óneitanlega á þá óstjórn sem leiddi til hrunsins. Jarðvarmaorka er ekki sjálfbær og endurnýjanleg auðlind nema að hún sé nýtt með varfærni. Ekki er víst að arðsemiskrafa Magma Energy taki mið af slíkum varúðarsjónarmiðum. Þar af leiðandi hlýtur ríkisstjórn Íslands – óháð afstöðu manna til eignarhalds á orkufyrirtækjum – að tryggja að lög hindri óheftan aðgang að auðlindum landsins, að ekki sé talað náttúruperlur eins og Kerlingafjöll; að hér verði ekki við lýði „lágmarkskröfur í umhverfismálum” (minimum environmental red tape) líkt og auglýst var af íslenskum stórnvöldum fyrir nokkrum árum til þess að laða að erlenda fjárfesta. Þetta kallar á umtalsverðar lagabreytingar í þágu náttúruverndar, lýðræðislegt skipulag og sjálfbæra nýtingu orkuauðlinda. Fyrir Alþingi liggur frumvarp http://www.althingi.is/altext/138/s/0742.html til skipulagslaga sem enn gerir ráð fyrir skipulagsvaldi sveitarfélaga yfir sameiginlegum auðlindum allra landsmanna á miðhálendi Íslands. Í frumvarpinu segir: Sveitarfélög skulu taka mið af landsskipulagsstefnu við gerð skipulagsáætlana eða breytinga á þeim og, eftir því sem við á, samræma þær landsskipulagsstefnu innan fjögurra ára frá samþykkt hennar. Hér er um afar veikt ákvæði að ræða og það dugir ekki til að Rammaáætlun fái þann sess í stjórnsýslu og skipulagsmálum sem nauðsyn ber til. Rammaáætlun verður harla lítils virði ef sveitastjórnir ráða því sem þær vilja í skipulagsmálum óháð landsskipulagi. Til að mynda hefur Faghópur I um náttúruvernd og menningarminjar lagt fyrir verkefnisstjórn Rammaáætlunar það mat sitt, að: „Torfajökulssvæðið og Kerlingarfjöll eru lítt raskaðar og einstæðar landslagsheildir sem hópurinn taldi að meta ætti í heild.” Ekki verður séð að nýlegt frumvarp til skipulagslaga muni breyta neinu um vald sveitarstjórnar Hrunamannahrepps til að veita Magma Energy aðgang að og eyðileggja hina einstæðu landslagsheild sem Kerlingafjöll eru. Umhverfisráðherra er nú með í smíðum frumvarp til laga um endurskoðun á lögum um náttúruvernd. Því miður eru efnisleg ákvæði gildandi náttúruverndarlaga http://www.althingi.is/lagas/138a/1999044.html mjög veik. Til dæmis hefur 37. gr. laganna um sérstaka vernd vistkerfa á borð við ung hraun, mýrar, flóa eða fossa reynst nánast haldlaus. Eignarhald á orkufyrirtækjum segir ekki alla söguna. Verndun einstæðra landslagsheilda á borð við Kerlingafjöll eða Torfajökulssvæðið stendur og fellur með þeirri löggjöf sem orkufyrirtæki, Skipulagsstofnun, Umhverfisstofnun, umhverfisráðuneyti, sveitarfélög og náttúruverndarsamtök verða að geta reitt sig á þegar tekist er á um umgengni um náttúruauðlindir Íslands. Árni Finnsson Formaður Náttúruverndarsamtaka Íslands